Thời gian qua, việc xử lý người chưa thành niên có vi phạm pháp luật về cơ bản được thực hiện nghiêm minh, tuân thủ đúng pháp luật, qua đó đã xử lý kịp thời các cá nhân vi phạm, góp phần duy trì trật tự, kỷ cương trong quản lý nhà nước. Tuy nhiên, quá trình triển khai áp dụng Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2026 đã bộc lộ hạn chế, bất cập, khó khăn cho các cơ quan thực thi pháp luật, do một số ngành luật chưa tương thích và sửa đổi bổ sung kịp. Một nội dung điều chỉnh người chưa thành niên được quy định cùng một lúc ở nhiều ngành luật khác nhau như BLHS, BLTTHS, Luật thi hành án hình sự… gây khó khăn cho người áp dụng pháp luật. Đòi hỏi phải có sự sửa đổi, bổ sung nhằm phù hợp với thực tiễn đấu tranh, xử lý hành vi vi phạm pháp luật của người chưa thành niên:
.png)
Đồng chí Nguyễn Minh Tiến - Viện trưởng Viện KNSD Khu vực 2 Hưng Yên
chủ trì tổ chức Tọa đàm Luật Tư pháp người chưa thành niên
Thứ nhất: tại điểm a, khoản 1, Điều 5, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, quy định: “Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi bị xử phạt vi phạm hành chính về vi phạm hành chính do cố ý; người từ đủ 16 tuổi trở lên bị xử phạt vi phạm hành chính về mọi vi phạm hành chính”. Điều 137 luật xử lý vi phạm hành chính, người chưa thành niên được coi là chưa bị xử phạt vi phạm hành chính nếu trong thời hạn 06 tháng, kể từ ngày chấp hành xong quyết định xử phạt hoặc từ ngày hết thời hiệu thi hành quyết định xử phạt mà không tái phạm.
Điều 12 Bộ luật hình sự năm 2025 quy định: Đối với người từ đủ 16 tuổi trở lên phạm tội thì phải chịu trách nhiệm hình sự mọi tội phạm. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng, tôi đặc biệt nghiêm trong quy định tại một trong các điều 123, 134, 141, 142, 143, 144, 150, 151, 168, 169, 170, 171, 173, 178, 248, 249, 250, 251, 252, 265, 266, 286, 287, 289, 290, 299, 303 và 304 của Bộ luật hình sự.
Một vấn đề phát sinh trong trường hợp một người chưa thành niên phạm tội đã bị khởi tố vụ án, bị can nhưng được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Trong thời hạn thi hành quyết định đó họ lại tiếp tục thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, thì hành vi vi phạm trước của họ có được tính là căn cứ để khởi tố vụ án, bị can hoặc có được coi là tiền sự hay không? Bởi vì một số tội danh của BLHS quy định cấu thành cơ bản được căn cứ vào yếu tố nhân thân như đã có tiền án mà chưa được xóa án tích hoặc trong thời gian được coi là chưa bị xử phạt vi phạm hành chính.
Ví dụ A trên 16 tuổi dưới 18 tuổi thực hiện hành vi trộm cắp tài sản có giá trị 10 triệu đồng. A đã bị khởi tố vụ án và bị can theo Điều 173 BLHS nhưng sau đó A được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng Khiển trách theo quy định tại Điều 40 Luật Tư pháp người chưa thành niên. Đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ quy định tại điều 23 trong thời hạn 01 năm. Nhưng trong thời hạn 01 năm đang thực hiện nghĩa vụ thì A lại tiếp tục trộm cắp tài sản có giá trị dưới 2 triệu đồng. Tuy nhiên BLHS lại không có quy định cấu thành cơ bản trong trường hợp đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng lại tiếp tục vi phạm để làm căn cứ khởi tố. Như vậy việc bất bình đẳng trong xử lý đã xảy ra đó là một người có hành vi nguy hiểm cho xã hội đến mức tội phạm, được áp dụng chuyển hướng sau đó lại vi phạm thì không bị khởi tố. Một người chưa thành niên bị xử phạt hành chính trong thời gian chưa được xóa xử phạt hành chính họ lại vi phạm thì họ lại bị khởi tố.
.png)
Hình ảnh thảo luận khó khăn, vướng mắc Luật Tư pháp người chưa thành niên
tại buổi tọa đàm do Viện KNSD Khu vực 2 - Hưng Yên tổ chức
Thứ hai: Luật tư pháp người chưa thành niên quy định một số trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng quy định tại Điều 38, nhưng không có quy định nào khi xem xét cần đánh giá về yếu tố nhân thân, tiền sự, tiền án của đối tượng để xem xét có quyết định hay không quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng? nếu không áp dụng thì căn cứ nào?
Theo quy định tại Điều 11 thì biện pháp xử lý chuyển hướng được ưu tiên áp dụng (xem xét đầu tiên) chứ không phải là một quy định bắt buộc. Mặc dù người phạm tội đó đã thỏa mãn được áp dụng biện pháp chuyển hướng không phạm vào điều cấm quy định tại Điều 38. Tuy nhiên căn cứ vào Khoản 1 Điều 35 khi xem xét áp dụng biện pháp chuyển hướng phải được căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên phạm tội và sự an toàn của bị hại, cộng đồng, công tác phòng ngừa đấu tranh tội phạm. Nhưng quy định như vậy vẫn phụ thuộc vào sự đánh giá của những người tiến hành tố tụng ở mỗi địa phương khác nhau, không có sự thống nhất. Có nơi thì không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà đưa ra xét xử, nhưng có nơi thì áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng Giáo dục tại trường giáo dưỡng. Vì vậy, những yếu tố nhân thân cũng cần được được xác định là một trong trường hợp không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng quy định tại Điều 38.
Thứ ba: Trường hợp A đã bỏ đi khỏi nơi cư trú một thời gian dài và không di chuyển hộ khẩu. Sau đó A phạm tội ở một địa phương khác. Xã nơi A đăng ký hộ khẩu chỉ xây dựng báo cáo điều tra xã hội của A đến một thời điểm nhất định, còn khi A đã bỏ đi thì địa phương không nắm được. Vậy trong trường hợp này có áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng được không?
Mặc dù Luật tư pháp người chưa thành niên không có trường hợp loại trừ tình huống này. Nhưng do không có đầy đủ thông tin về điều tra báo cáo xã hội và không thể xây dựng được kế hoạch chuyển hướng. Vì vậy, cần phải căn cứ vào Điều 12 và khoản 1 Điều 35 để đánh giá xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không hiệu quả nên vẫn phải truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này cần kiến nghị đề xuất bổ sung Điều 38 đối với những trường hợp không thể xây dựng được báo cáo điều tra xã hội.
Trên đây là quan điểm của tác giả, rất mong ý kiến của các đồng nghiệp cùng trao đổi nghiên cứu.
Nguyễn Minh Tiến – Viện KSND khu vực 2, Hưng Yên