Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 ngày 30/11/2024 có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2026; Nghị định số 333/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng; trách nhiệm, trình tự, thủ tục xử lý chuyển hướng tại cộng đồng; áp dụng biện pháp giám sát điện tử và tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên phạm tội và Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 18/12/2025 quy định chi tiết việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong thực hiện một số điều của Luật Tư pháp người chưa thành niên đã tạo khung pháp lý tương đối đầy đủ cho việc áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội.
Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng đã xảy ra tình huống: Tại thời điểm xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, bị can, bị cáo chỉ còn ít ngày thì đủ 18 tuổi, có trường hợp chỉ còn một vài ngày, có trường hợp còn 01 hoặc 02 tháng. Trong khi hầu hết các biện pháp chuyển hướng xử lý có quy định về thời hạn áp dụng tối thiểu và tối đa, có biện pháp quy định thời hạn tối thiểu là 03 tháng, có biện pháp quy định thời hạn tối thiểu là 6 tháng. Từ đó đặt ra vấn đề là: có thể áp dụng biện pháp chuyển hướng xử lý vượt quá thời điểm người phạm tội đủ 18 tuổi hay không? Nếu không thì xử lý thế nào để bảo đảm đúng pháp luật và mục đích giáo dục?
Theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên, người được xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng là người dưới 18 tuổi tại thời điểm xem xét áp dụng. Như vậy, có thể hiểu điều kiện về tuổi được xác định tại thời điểm xem xét quyết định áp dụng, không phải tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội.
Về thời hạn tối thiểu của các biện pháp quy định tại Luật tư pháp người chưa thành niên từ Điều 40 đến Điều 51 thấy rằng:
- Biện pháp “Hạn chế khung giờ đi lại” (Điều 44) và “Quản thúc tại gia đình” (Điều 45): thời hạn tối thiểu 03 tháng.
- Các biện pháp khác (giáo dục tại xã, phường, đặc khu; Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Giáo dục tại trường giáo dưỡng…): thời hạn tối thiểu là 06 tháng.
- Biện pháp “Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng” (Điều 50) chỉ được áp dụng đồng thời với biện pháp khác theo nguyên tắc quy định tại khoản 3 Điều 35 của Luật, các biện pháp này đều phải bảo đảm thời hạn tối thiểu 03 tháng.
Như vậy, không có biện pháp nào có thời hạn dưới 03 tháng.
Ví dụ: Bị can A 17 tuổi 10 tháng tại thời điểm xem xét áp dụng biện pháp chuyển hướng; nếu áp dụng biện pháp “Hạn chế khung giờ đi lại” với thời hạn tối thiểu 03 tháng thì khi kết thúc thời hạn, A đã 18 tuổi 01 tháng.
Trong tình huống trên có thể dẫn đến 03 cách hiểu trong thực tiễn:
Cách hiểu thứ nhất: Chỉ cần tại thời điểm quyết định áp dụng, người đó dưới 18 tuổi và phải chấp hành hết thời gian được áp dụng (kể cả khi họ đủ 18 tuổi, trừ trường hợp cơ quan có thẩm quyền quyết định chấm dứt trước thời hạn chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng).
Cách hiểu thứ hai: Biện pháp chuyển hướng xử lý chỉ áp dụng trong thời gian người đó là người chưa thành niên và phải thoả mãn điều kiện về thời hạn theo quy định của Luật (ít nhất là thời hạn tối thiểu) cho đến khi đủ 18 tuổi.
Cách hiểu thứ ba: Không áp dụng biện pháp chuyển hướng xử lý mà tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự.
Do có nhiều cách hiểu khác nhau nên dẫn đến nguy cơ việc áp dụng không thống nhất, có thể dẫn đến vi phạm nguyên tắc của Luật, ảnh hưởng đến quyền lợi của người chưa thành niên và làm phát sinh khiếu nại, kiến nghị.
Bản chất của các biện pháp xử lý chuyển hướng không phải hình phạt, không phải biện pháp tư pháp theo nghĩa truyền thống, mà là cơ chế xử lý thay thế truy cứu trách nhiệm hình sự nhằm giáo dục tại cộng đồng. Vì vậy, việc tiếp tục thực hiện biện pháp sau khi đủ 18 tuổi không làm thay đổi bản chất pháp lý của quyết định đã được ban hành hợp pháp khi người đó còn là người chưa thành niên.
Để bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và an toàn pháp lý, cần có hướng dẫn cụ thể từ cơ quan có thẩm quyền.Tác giả kiến nghị Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sớm ban hành văn bản hướng dẫn theo hướng:
- Trường hợp tại thời điểm quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng người đó dưới 18 tuổi thì biện pháp vẫn được thực hiện đủ thời hạn theo quyết định, kể cả khi trong quá trình thi hành họ đã đủ 18 tuổi (trừ trường hợp họ được chấm dứt trước thời hạn).
- Bổ sung quy định: Cho phép áp dụng biện pháp dưới 03 tháng trong trường hợp đặc biệt; hoặc quy định rõ: “Biện pháp chuyển hướng được tiếp tục thực hiện đến hết thời hạn đã quyết định, không phụ thuộc vào việc người đó đã đủ 18 tuổi”.
Việc sớm tháo gỡ vướng mắc này không chỉ bảo đảm áp dụng pháp luật được thống nhất mà còn góp phần thực hiện hiệu quả chính sách pháp luật nhân văn đối với người chưa thành niên phạm tội.
Trên đây là quan điểm của tác giả, rất mong nhận được ý kiến đóng góp và trao đổi của các đồng nghiệp và người nghiên cứu.
Đức Khiên - Lê Nhung, Viện KSND khu vực 3